Moeten we jongeren onder de 15 de toegang tot sociale media verbieden? Deze vraag speelt in veel landen, ook in Nederland, al geruime tijd. Een antwoord vinden blijkt niet simpel. Aan de ene kant zeggen tal van experts dat verbieden niet de juiste weg is. Maar politici, en ouders, lijken juist wél heil te zien in een verbod. We kijken in dit artikel daarom eens goed naar de situatie in Australië, waar eind vorig jaar als eerste land ter wereld een socialemediaverbod voor jongeren werd ingevoerd.
In dit artikel:
- Een socialemediaverbod oogt als een simpele oplossing voor een complex probleem — maar over de effectiviteit bestaat nog veel onzekerheid.
- In Australië lijkt het gebruik volgens twee onderzoekers niet te verdwijnen, maar vooral te verschuiven naar andere — soms minder zichtbare en mogelijk problematischere — platforms.
- Het debat focust sterk op risico’s, maar minder op wat jongeren verliezen, zoals toegang tot informatie, contact en maatschappelijke deelname.
- Daarmee dreigt de aandacht te verschuiven van de kernvraag: hoe maken we digitale platforms zélf veiliger voor jongeren? En hoe helpen we ouders en professionals om jongeren in de digitale wereld te beschermen?
Hoewel er verdeeldheid is over de vraag of een verbod de juiste maatregel is, staat één ding vast. Zowel voor- als tegenstanders hebben hetzelfde doel voor ogen. Het bieden van een passende online omgeving voor jongeren. Zodat ze veilig en vrij kunnen opgroeien in een digitale wereld.
Brede steun, maar ook twijfel
Dit is in Australië niet anders. De regering daar spreekt dan niet van een verbod, maar van een ‘uitstel’. Dit komt in de praktijk echter neer op een socialemediaverbod voor jongeren onder de 16. Accounts op platformen als TikTok, Instagram en YouTube zitten er voor hen sinds 10 december 2025 niet meer in.
Het verbod kon, bij ingang, rekenen op grote steun in Australië. Vier op de vijf ondervraagde volwassenen gaf aan de maatregelen te onderschrijven. Tegelijkertijd gaf slechts een derde van de Australische ouders aan het verbod volledig te zullen handhaven. De helft van alle ondervraagde ouders gaf aan dit ten minste deels te willen doen.
Omdat de maatregelen nog maar kort van kracht zijn, is er nog niet heel veel duidelijk over de (lange termijn) effecten van het verbod. Ruim een maand na de invoering van de nieuwe regels maakte de Australische overheid bekend dat 4,7 miljoen accounts waren gesloten. Waarvan overigens niet duidelijk is of dit ook echt unieke gebruikers zijn, of bijvoorbeeld dubbele, of spam-accounts. Dat er miljoenen accounts zijn gesloten, betekent dus niet dat Australische tieners massaal van sociale media zijn vertrokken. Gesprekken met jonge Australiërs wekken vooral de indruk dat er, in hun beleving, weinig is veranderd.
De verwachtingen over snelle effecten, werden dan ook bij de bekendmaking van deze cijfers getemperd door verantwoordelijk eSafety Commissioner Julie Inman ‘Dit is geen kwestie van weken of maanden, maar van generaties’, stelt ze.
Ook de eerste, bescheiden onderzoeken laten niet duidelijk zien dat Australische jongeren massaal van sociale media verdwijnen. Een eerste onderzoek van Qustodio, een ontwikkelaar van ouderlijk toezichtsoftware, laat een scherpe daling van socialemediagebruik zien onder jonge gebruikers. Maar het onderzoek tekent hierbij aan dat deze daling, tegen het einde van de Australische zomervakantie, weer afvlakte. Onderzoeksbureau YouGov, dat ouders van kinderen jonger dan 16 jaar ondervroeg, ziet zowel positieve, als negatieve effecten. ‘Deze bevindingen benadrukken de complexiteit van het vraagstuk en de uiteenlopende ervaringen van Australische gezinnen bij het omgaan met de nieuwe beperkingen’, aldus de onderzoekers.
Een ogenschijnlijk eenvoudige oplossing
Die complexiteit benadrukken ook de Australische onderzoekers Michael Dezuanni en Tanya Notley, beiden verbonden aan de Australian Media Literacy Alliance, in gesprek met Netwerk Mediawijsheid.
‘Het is, net als in veel andere landen, een onderwerp waar veel debat over is gevoerd’, legt Dezuanni uit. ‘Zo verscheen eind 2024 een uitgebreid rapport van de overheid, waarin tegen een verbod werd gepleit.’ Een grote groep wetenschappers sprak zich uit tegen een verbod. En diverse organisaties die zich bezighouden met de mentale gezondheid van jongeren in Australië gaven eenzelfde signaal’, vult Notley aan.
Toch ligt het verbod er inmiddels. Hoe kan dat? Dezuanni wijst op het feit dat politici onder meer sterk zijn beïnvloed door het werk van Jonathan Haidt, die een relatief eenvoudige oplossing – een verbod – lijkt te bieden voor een complex en rommelig probleem als het gebruik van sociale media door jongeren. ‘In het politieke debat ontstond zo, gesteund door een flinke mediacampagne, het idee dat “de wetenschap” het erover eens zou zijn dat sociale media schadelijk zijn voor jongeren.’
In de aanloop naar de maatregel ontstond vervolgens een erg optimistisch beeld: zodra sociale media zouden verdwijnen uit het leven van jongeren, zou een zomer aanbreken waarin jongeren ‘lachend zonder telefoon zouden rondfietsen’, schetsen de onderzoekers.
De praktijk: gedrag verdwijnt niet, maar verschuift
In de praktijk blijkt dat anders uit te pakken. ‘Iedereen ziet nog altijd jongeren bezig met schermen,’ zegt Dezuanni. ‘Net zo veel als daarvoor. Alleen op andere diensten en apps.’ Sommige van die alternatieven zijn volgens beide wetenschappers zelfs problematischer dan de platforms waar jongeren eerder actief waren. ‘Zo kan iedereen bijvoorbeeld bij chatbots die totaal niet geschikt zijn voor jonge mensen. Ieder kind kan op Spicy Chat beginnen te chatten met een bot en praten over seks, of wat dan ook.’
Daarbij komt dat nog onduidelijk is wat de daadwerkelijke effecten van het verbod zijn. Er staat wel een uitvoerige evaluatie gepland, uitgevoerd door verschillende Australische universiteiten, maar de onderzoekers benadrukken dat er voorlopig weinig systematisch bewijs is over de impact van de maatregel. Voor hen is het daarom nog maar zeer de vraag of het beleid het gewenste effect zal hebben.
Wat het verbod in de praktijk wél lijkt te doen, is het verplaatsen van online gedrag. Jongeren wijken uit naar andere apps en platforms die buiten de reikwijdte van de maatregel vallen, terwijl die alternatieven niet per se veiliger zijn — en in sommige gevallen zelfs problematischer. Tegelijkertijd blijken jongeren het verbod geregeld te omzeilen, bijvoorbeeld doordat leeftijdsverificatie eenvoudig te manipuleren is. Een deel van het gebruik verschuift bovendien naar minder zichtbare, ‘ondergrondse’ omgevingen, waardoor problemen niet verdwijnen maar juist moeilijker te signaleren worden. Daar komen onbedoelde neveneffecten bij: zo mag je als jonge gebruiker geen account meer aanmaken op YouTube, of TikTok. Maar je kunt nog steeds naar deze platformen toe en er videos op bekijken. Content die niet voor heb bedoeld is, is zo nog altijd binnen handbereik.
Wat het verbod over het hoofd ziet
Volgens de onderzoekers raakt het debat uit balans, omdat vooral naar de risico’s van sociale media wordt gekeken, en minder naar wat jongeren door een verbod verliezen. Zo kan hun toegang tot informatie, nieuws en maatschappelijk debat worden beperkt, juist in een levensfase waarin die betrokkenheid belangrijk is. Daarnaast vervullen sociale media voor sommige jongeren een belangrijke sociale functie, bijvoorbeeld als plek om contact te leggen met leeftijdsgenoten of lotgenoten, ook over mentale gezondheid.
Dezuanni en Notley waarschuwen dat een verbod de aandacht afleidt van een fundamentelere vraag: hoe maken we het digitale ecosysteem zelf veiliger voor jongeren? Volgens hen ligt de sleutel niet in een generiek verbod, maar in aanpassingen in ontwerp, regulering, moderatie en mediawijsheid. Een ban kan die prikkel zelfs verzwakken, doordat platforms minder worden aangespoord om hun producten te verbeteren. In hun ogen is daarmee een kans gemist om het debat te voeren over structurele oplossingen — een patroon dat zich, met de snelle opkomst van kunstmatige intelligentie, mogelijk opnieuw dreigt te herhalen.
Wat moeten we nu dan wel doen?
Om de problemen op te lossen die jongeren, maar ook volwassenen, ervaren met sociale media is een duurzame oplossing nodig. Zoals de hierboven beschreven ervaringen uit Australië laten zien, is er niet één maatregel die alles oplost. Bovendien lopen er al veel waardevolle initiatieven (zie kader) die actueel en urgent blijven, of er nu een verbod komt of niet. Deze verdienen al onze aandacht en versterking. Daarnaast pleiten we voor
- Investering in onderwijs. Versnel de invoering van digitale geletterdheid in het curriculum, zodat jongeren van jongs af aan weerbaar, vaardig en nieuwsgierig leren omgaan met digitale media — en de kansen ervan benutten om te leren, creëren en groeien.
- Blijf in beeld. Ouders, opvoeders en andere volwassenen: wees aanwezig. Ga het gesprek aan, blijf betrokken, herken signalen en begeleid kinderen en jongeren in mediawijs schermgebruik.
- Geef jongeren een stem. Het is hún digitale leefwereld. Betrek hen actief bij beslissingen en beleid, zodat hun ervaringen en perspectieven serieus worden meegenomen.
- Bouw aan een betere online omgeving. Zorg voor veilige, kwalitatieve en leeftijdsgerichte media-ervaringen.
- Handhaaf bestaande regels voor platforms en stimuleer de ontwikkeling van waardegedreven alternatieven voor sociale media.
Op al deze punten lopen reeds waardevolle initiatieven waarin beleidsmakers, onderzoekers, toezichthouders, media- en technologiebedrijven, ouders, professionals én jongeren elkaar vinden.Maar helaas wordt onder de druk van urgentie en actualiteit niet altijd de tijd genomen om de impact en mogelijke gevolgen van een voorstel – van praktische maatregel tot beleidskader – in kaart te brengen.
Daarom heeft Netwerk Mediawijsheid het initiatief genomen om een Experts Group op te richten. Een club van ruim tien mensen uit het Netwerk, zoals vertegenwoordigers uit wetenschap, industrie en ouderorganisaties, die heel dicht staan op wat kinderen in de praktijk online meemaken en die met hun gebundelde kennis een waardevolle bijdrage kunnen leveren in het goed doordenken van voorgenomen maatregelen en de (on)gewenste effecten daarvan.
Een aantal bestaande initiatieven van waaruit al aan dit vraagstuk wordt gewerkt zijn;
- Het Expertisepunt Digitale Geletterdheid [2023]
- De campagne Blijf in Beeld [augustus 2025]
- Richtlijn Gezond Schermgebruik [mei 2025]
- Mediaopvoedingswebsite Jouwkindonline.nl [augustus 2025]
- De onlangs vernieuwde MediaDiamant [december 2025]
- Het Opgavenetwerk Opgroeien in Digitale Balans [2025]
- De Kijk-, Game- en Platformwijzer van Kijkwijzer
- De Landelijke Agenda Jong & Online [februari 2025]
Reacties worden eerst goedgekeurd door de redactie.