Verslag online Kennissessie 'Kinderen veilig online: van paniek naar perspectief'

De online veiligheid van jongeren is dagelijks in het nieuws. Van grooming en online ronselen tot AI-shaming en sextortion: de risico’s lijken zich in hoog tempo op te stapelen. Dat leidt tot zorgen onder ouders en professionals. Maar hoe voorkomen we dat die zorgen omslaan in paniek? En hoe helpen we jongeren om online weerbaar te worden? Die vragen stonden centraal tijdens de online Kennissessie ‘Kinderen veilig online: van paniek naar perspectief’ van Netwerk Mediawijsheid op donderdag 28 mei.

De sessie liever terugkijken? Dat kan hier

Om een beeld te krijgen van wat er leeft onder de deelnemers, start moderator Freek Zwanenberg van Bureau Jeugd & Media de sessie met een poll. Daaruit blijkt dat professionals zich vooral zorgen maken over grooming en online kinderlokken (40%), AI-shaming met AI-(naakt)beelden (22%), geweldsvideo’s (20%) en online ronselen voor fraude via zogenoemde F-games (8%).

Vervolgens gaat Freek in gesprek met drie experts die ieder vanuit hun eigen praktijk naar online veiligheid kijken: Tim Murck van HackShield, Michelle Beelen van Offlimits en Onno Sidler van de politie.

Digitale scouting

Het woord is als eerste aan Tim Murck, medeoprichter van HackShield, een educatieve cybersecurity-game voor kinderen van 8 tot 12 jaar. Hij vergelijkt de online wereld met een donker bos: “Je verbiedt kinderen niet om het bos in te gaan, maar leert ze hoe ze zich daar veilig kunnen bewegen.” Die gedachte vormt de basis van HackShield, dat hij omschrijft als ‘digitale scouting’: kinderen leren online risico’s herkennen, zelfvertrouwen opbouwen en elkaar helpen. Via games en lesmodules worden kinderen opgeleid tot cyberagents die zichzelf én anderen beschermen tegen online criminaliteit.

Grooming begint vaak klein

Volgens Tim is het belangrijk om online risico’s serieus te nemen, zonder vanuit angst te reageren. Dat geldt ook voor grooming. “Veel mensen denken vooral aan seksuele uitbuiting, maar dezelfde technieken worden ook gebruikt voor criminaliteit, radicalisering en online manipulatie.”

Vaak begint het onschuldig, met complimentjes, cadeautjes of extra aandacht. Daarna worden jongeren langzaam verder een netwerk ingetrokken

Vaak begint het onschuldig, met complimentjes, cadeautjes of extra aandacht. Daarna worden jongeren langzaam verder een netwerk ingetrokken. “Juist daarom moeten kinderen leren herkennen wat er gebeurt én weten dat ze hulp kunnen vragen.”

HackShield ontwikkelde hierover samen met onder andere de politie en Offlimits een nieuwe lesmodule. Vorig jaar speelden ruim 165.000 kinderen een lesmodule over veilig gamen. Daarbij gaf een opvallend grote groep aan eigenlijk niet goed te weten met wie ze online praten. Technologie verandert continu, maar het gedrag erachter blijft vaak hetzelfde. Daarom probeert HackShield kinderen ook te leren nadenken over intenties en menselijk gedrag. Waarom geeft iemand iets gratis? Waarom is iemand ineens heel aardig?

Het gesprek voeren zonder paniek

Hoewel de discussie over strengere leeftijdsgrenzen voor sociale media volop wordt gevoerd, benadrukt Tim dat begeleiding minstens zo belangrijk blijft. “Een leeftijdsgrens alleen maakt kinderen niet weerbaar. Kinderen moeten stap voor stap leren omgaan met de online wereld, zodat zij risico’s leren herkennen voordat ze er zelf mee te maken krijgen. Als je een kind wil leren zwemmen, gooi je hem ook niet meteen in de oceaan. Je begint in een warm, klein peuterbadje. Dat geldt ook online. Kinderen hebben veilige plekken nodig om te oefenen, fouten te maken en vragen te stellen.”

Je kunt ook gewoon zeggen: ik weet het niet precies, zullen we het samen uitzoeken?

Ouders en professionals hoeven volgens hem geen experts te zijn. “Je kunt ook gewoon zeggen: ik weet het niet precies, zullen we het samen uitzoeken?” HackShield ondersteunt daarom niet alleen kinderen, maar ook ouders en professionals. De organisatie werkt samen met scholen, bibliotheken, jongerenorganisaties en sportverenigingen en biedt lesmateriaal aan in negen talen.

AI-shaming

Waar Tim vooral kijkt naar preventie en weerbaarheid, ziet Offlimits dagelijks wat er gebeurt wanneer online grensoverschrijdend gedrag wél uit de hand loopt. De hulplijn Offlimits ondersteunt mensen die te maken krijgen met online grensoverschrijdend gedrag, zoals cyberpesten, sextortion, doxing en het verspreiden van naaktbeelden. In 2025 ontving de hulplijn al meer dan 9.000 hulpvragen, zo’n dertig procent meer dan vorig jaar. Vooral sextortion en AI-beelden nemen toe.

“De ontwikkelingen gaan razendsnel”, vertelt Michelle Beelen, coördinator van Offlimits. “Met een druk op de knop kun je iemand digitaal uitkleden. Jongeren gebruiken AI om klasgenoten te manipuleren of nepbeelden te maken. De impact daarvan wordt vaak onderschat. Mensen zeggen soms: het zijn toch nepbeelden? Maar voor slachtoffers maakt dat geen verschil. De schaamte, angst en machteloosheid zijn net zo groot als bij echte beelden. Zeker omdat AI-beelden steeds realistischer worden en nauwelijks nog van echt te onderscheiden zijn.”

Sextortion begint met vertrouwen

Een groot deel van de meldingen bij Offlimits gaat over sextortion: online afpersing met beeldmateriaal. Daarbij bouwen daders eerst online vertrouwen op, bijvoorbeeld via sociale media of chatapps. Daarna worden slachtoffers onder druk gezet om meer beelden te sturen, geld te betalen of seksuele handelingen te verrichten. Soms hoeft een slachtoffer zelfs nooit echte beelden te hebben gestuurd: ook met AI kunnen daders materiaal maken waarmee ze iemand proberen af te persen.

Veel slachtoffers schamen zich en houden hun ervaringen voor zichzelf. Daarom benadrukt Michelle dat zij niet schuldig zijn. “Ze moeten weten dat ze er niet alleen voor staan.”

Het gesprek durven voeren

Offlimits biedt praktische hulp en ondersteunt bij het offline laten halen van beelden. Daarbij spelen culturele en religieuze verschillen soms een belangrijke rol. “Voor sommige jongeren kunnen AI-beelden grote gevolgen hebben binnen hun familie of gemeenschap. Daarom kijken we altijd naar de persoonlijke situatie en welke ondersteuning daarbij past.”

Veel jongeren beseffen niet dat het maken of doorsturen van beeld – ook AI-beelden – schadelijk en soms strafbaar kan zijn

Volgens haar is er daarnaast meer aandacht nodig voor online gedrag. Veel jongeren beseffen niet dat het maken of doorsturen van beelden – ook AI-beelden – schadelijk en soms strafbaar kan zijn. “We moeten het niet alleen hebben over slachtoffers, maar ook over hoe je online met elkaar omgaat.”

Michelle roept professionals op om het gesprek aan te gaan. “Je hoeft niet alles van technologie te weten. Het helpt al om open en nieuwsgierig te vragen naar wat jongeren online meemaken.”

Verleiding via sociale media

Na Michelle schuift Onno Sidler van de politie aan. Als accountmanager Cybercrime houdt hij zich bezig met de digitale weerbaarheid van jongeren. Volgens hem lopen online en offline gedrag steeds vaker in elkaar over. “Veel criminaliteit begint online en gaat daarna offline verder.”

Jongeren worden via sociale media, games en chatapps gemakkelijk benaderd. Dat begint vaak onschuldig, met complimenten, cadeautjes of snel geld. Maar daar staat later vaak iets tegenover. Online ronselen kan uitmonden in drugshandel, geweld of online criminaliteit. Omdat jongeren nog volop bezig zijn hun grenzen te verkennen, overzien zij de gevolgen niet altijd goed.

Verder kijken dan gedrag

Ook jongeren met een sterk ‘cyberbrein’ lopen risico. Dat zijn jongeren die technisch vaardig zijn, graag experimenteren en soms nog niet goed begrijpen wat de impact van hun gedrag is. Onno: “Het is belangrijk om juist met deze groep in gesprek te blijven en hun talenten positief te begeleiden.”

Hij vertelt het verhaal van een leerling die het netwerk van zijn school hackte nadat hij een beveiligingslek had ontdekt. De jongen had de school eerst gewaarschuwd, maar voelde zich niet serieus genomen toen er niets veranderde. Uiteindelijk hackte hij het systeem uit frustratie en een sterk rechtvaardigheidsgevoel. In plaats van alleen te straffen, koos de school samen met de politie voor begeleiding. De leerling ging samenwerken met de ICT-afdeling van de school om zijn talent op een positieve manier in te zetten.

Onno: “Dit laat zien hoe belangrijk het is om verder te kijken dan alleen het gedrag. Sommige jongeren maken onhandige keuzes, maar willen niet bewust de verkeerde kant op.”

Cyberweerbaarheid structureel aanbieden

Daarom pleit Onno ervoor om cyberweerbaarheid structureel onderdeel te maken van het onderwijs. Niet als losse gastles, maar als een doorlopende leerlijn binnen digitale geletterdheid. Onderwerpen als online veiligheid, privacy, cyberethiek en online gedrag zouden volgens hem ieder jaar terug moeten komen. Daarbij is maatwerk belangrijk: wat werkt voor een vmbo-klas, werkt niet automatisch voor vwo-leerlingen of jongeren met een licht verstandelijke beperking.

Meer aandacht voor cyberethiek

Ook kennis over wet- en regelgeving ontbreekt vaak nog bij jongeren. Veel jongeren weten niet dat bepaald online gedrag strafbaar is. “Er moet meer aandacht komen voor cyberethiek: niet alleen wat wettelijk mag, maar ook wat wenselijk en respectvol is in de omgang met anderen online.

Jongeren hebben altijd een keuze en het is belangrijk dat zij leren nadenken over hun eigen verantwoordelijkheid online

Daarbij gaat het niet alleen over daders en slachtoffers, maar ook over de rol van omstanders. Wat doe je als je een kwetsende foto, video of AI-beeld doorgestuurd krijgt? Stuur je het door of grijp je in? “Jongeren hebben altijd een keuze en het is belangrijk dat zij leren nadenken over hun eigen verantwoordelijkheid online.”

Zijn belangrijkste boodschap: online criminaliteit begint vaak klein en dichtbij. Daarom is het belangrijk dat volwassenen met jongeren in gesprek blijven over online keuzes, verleidingen en verantwoordelijkheden en hen helpen hun talenten positief in te zetten.

Van paniek naar perspectief

De rode draad van de sessie: blijf niet hangen in paniek. Jongeren worden niet weerbaar door regels en iets verbieden alleen. Ze hebben volwassenen nodig die het gesprek aangaan, ruimte bieden om te oefenen en hen helpen om risico’s te herkennen. Niet door alle antwoorden te hebben, maar door samen de online wereld te verkennen.

Verslag online Kennissessie ‘Kinderen veilig online: van paniek naar perspectief’