‘Ik zie wat ik geloof’ van Roxane van Iperen heeft als ondertitel: ‘Big Tech als architect van de nieuwe werkelijkheid’. Het is het Boek van de Maand van de Filosofie 2026.

Als iemand zegt: ‘Ik zie wat ik geloof’, dan weet je als toehoorder dat degene die dat zegt overtuigd is, niet alleen van wat hij of zij zegt, maar ook dat het gelijk hem of haar – op min of meer natuurlijke wijze – toekomt. Het duidt op iemand die vastzit in zijn of haar eigen wereldbeeld, geïndoctrineerd, overtuigd van eigen gelijk.

Wat er sindsdien gebeurd is

Sinds dit boek verscheen heeft Facebook een rechtszaak verloren waarin is aangetoond dat het een verslavend product maakt. Internationale spanningen zijn verder opgelopen en de technologie zit ook niet stil: inmiddels is het mogelijk om iedereen heel overtuigend van alles te laten beweren.

Het boek

Het boek is geschreven in opdracht van ‘De Maand van de Filosofie’ en het onderwerp is de mens en hoe die tegenwoordig helemaal in de ban is van media en technologie, die in het leven zijn geroepen door diezelfde mens: echt een onderwerp voor Netwerk Mediawijsheid.

Media

Een citaat op blz. 27: ‘De aanvang van de post-geletterde samenleving en het einde van de beschaving’ is de titel van een essay van James Marriott, waarin hij laat zien dat de werkelijkheid in moderne media als TikTok en Instagram zodanig in stukjes is gehakt dat er geen sprake meer is van verhalen. ‘Wat kinderen nu uren per dag achter elkaar te zien krijgen is niet langer een reflectie van de wereld, gecureerd door volwassenen, maar een een-op-een-spiegel van hun eigen onderbuik’.

Dit roept de vraag op hoe we hier met mediawijsheid tegenaan kunnen kijken.

Overigens komt de schrijver van dit boek even later op voor deze generatie met de opmerking dat het bovenstaande geen wonder is omdat deze generatie is ‘opgegroeid zonder enige supervisie’.

Afbeelding: Roeland Smeets

Ontwikkelingen

Belangrijke ontwikkelingen komen aan de orde: bijvoorbeeld het feit dat steeds meer fenomenen zich mondiaal afspelen. Op pagina 20 staat dat in de hele westerse wereld de markt zich verplaatste van lokaal naar mondiaal en vanaf dat punt de politiek koloniseerde. Even later zou blijken dat het hier om een voorspel ging van wat later zou gebeuren: dat technologiebedrijven architecten werden van de nieuwe werkelijkheid.

Uit een intern document van Meta, het moederbedrijf van onder andere Facebook, blijkt hoe ver de grenzen van het ‘aanvaardbare’ zijn opgerekt: ‘een kind betrekken bij gesprekken die romantisch of sensueel zijn, valse medische informatie genereren en gebruikers helpen beweren dat zwarte mensen dommer zijn dan witte mensen’.

De verantwoordelijken achter deze bedrijven hebben namen als Donald, Elon, Mark, enzovoort, maar genoeg over hen.

Anna Lembke

Anna Lembke is een Stanford-psychiater die er geen doekjes om windt: de naald is de toediening van drugs zoals heroïne; en zo is de smartphone de moderne naald, die dopamine levert voor een digitale generatie.

Een nieuw wij

Dit is de titel van het laatste hoofdstuk van dit onthullende boek. Gelukkig! Want perspectief hebben we nodig en het is er in veel vormen:

1. Het lijkt er steeds meer op dat de politiek het belang van ‘digitaal’ gaat inzien.
2. Algoritmen zouden – voor de afwisseling – ook het belang van de mens voorop kunnen stellen.
3. Degenen die deze ontwikkelingen hebben meegemaakt, zouden jongeren ook zinnig advies kunnen geven (onder hen versta ik met name leraren).

Conclusie

Het boek beschrijft helder hoe Big Tech onze werkelijkheid vormgeeft. Binnen het kader van mediawijsheid is het essentieel dat we jongeren leren kritisch om te gaan met deze invloeden.

Een concrete aanpak zou kunnen zijn: een leraar vraagt als huiswerk een klas om op te schrijven wat een belangrijk onderwerp is en welke informatie daarover gevonden is. Met die informatie krijgt de docent een idee van wat er leeft in de klas en hoe zij daarop kan reageren.

Lees hier de andere delen in de serie ‘Wegwijs in informatie’